LOS NÚMEROS DEL 1 AL 500 EN EL IDIOMA MAM DE GUATEMALA

Aquí te presentamos los números en el idioma Mam de Guatemala del 1 la 500

1 jun	43kab’ k’al oxe
2 kab’e	44kab’ k’al kyaje
3 oxe	45kab’ k’al  jwe
4  kyaje	46kab’ k’al  qaq
5 jwe	47kab’  k’al wuq
6 qaq	48kab’ k’al wajxaq
7 wuq	49kab’ k’al  b’elaj
8 wajxaq	50kab’ k’al laj
9 b’elaj	51kab’ k’al jun  laj
10 laj	52kab’ k’al  kab’e laj
11jun laj	53kab’ k’al  oxe laj
12 kab’  laj	54kab’ k’al  kyaje laj
13 ox laj	55kab’ k’al jwe laj
14 kyaj laj	56kab’ k’al  qaq laj
15 jwe laj	57kab’ k’al wuq laj
16 qaq laj	58kab’ k’al  wajxaq laj
17 wuq laj	59 kab’ k’al b’elaj  laj
18 wajxaq laj	60  ox k’al
19b’elaj laj	61 ox k’al jun
20jun k’al	62ox k’al kab’e
21jun k’al jun	63ox k’al oxe
22jun k’al  kab’e	64  ox k’al kyaje
23jun k’al  oxe	65  ox k’al jwe
24jun  k’al kyaje	66ox k’al qaq
25jun k’al jwe	67  ox k’al wuq
26jun k’al qaq	68  ox k’al wajxaq
27jun k’al wuq	69  ox k’al b’elaj
28jun k’al wajxaq	70  ox k’al  laj
29jun  k’al b’elaj	71ox k’al jun laj
30jun k’al laj	72  ox  k’al  kab’e  laj
31jun k’al jun  laj	73  ox k’al ox laj
32ju  k’al kab’e laj	74ox k’al kyaje laj
33jun k’al oxe laj	75  ox k’al jwe laj
34jun k’al  kyaje laj	76  ox laj k’al qaq laj
35jun k’al  jwe  laj	77  ox laj k’al wuq laj
36jun k’al  qaq laj	78  ox k’al wajxaq laj
37jun k’al  wuq laj	79 ox k’al b’elaj laj
38jun k’al wajxaq laj	80  kyaj k’al
39jun k’al  b’elaj laj	81  kyaj  k’al jun
40kab’ k’al	82kyaj  k’al  kab’e
41kab’ k’al  jun	83kyaj k’al oxe
42kab’k’al kab’e	84kyaj k’al kyaje

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

85kyaj k’al jwe	127 qaq k’al wuq
86kyaj k’al qaq	128 qaq k’al wajxaq
87kyaj k’al wuq	129 qaq k’al b’elaj
88kyaj k’al wajxaq	130 qaq k’al laj
89kyaj k’al b’elaj	131 qaq k’al jun  laj
90kyaj k’al  laj	132 qaq k’al kab’e laj
91 kyaj k’al jun laj	133 qaq k’al oxe laj
92 kyaj k’al kab’e laj	134 qaq k’al kyaje laj
93kyaj k’al ox laj	135 qaq k’al jwe laj
94kyaje k’al  kyaje laj	136 qaq k’al qaq laj
95kyaje  k’al  jwe laj	137 qaq k’al wuq laj
96 kyaje k’al  qaq  laj	138 qaq k’al  wajxaq laj
97kyaj k’al wuq laj	139 qaq k’al b’elaj laj
98kyaj k’al wajxaq laj	140  wuq k’al
99kyaj k’al b’elaj laj	141 wuq k’al jun
100 jwe  k’al	142 wuq k’al kab’e
101jwe k’al jun	143 wuq k’al oxe
102jwe k’al kab’	144 wuq k’al kyaje
103 jwe  k’al ox	145 wuq k’al jwe
104 jwe  k’al kyaje	146 wuq k’al qaq
105 jwe  k’al jwe	147 wuq k’al wuq
106 jwe  k’al qaq	148 wuq k’al wajxaq
107 jwe  k’al wuq	149 wuq k’al b’elaj
108 jwe  k’al wajxaq	150 wuq k’al laj
109 jwe  k’al b’elaj	151 wuq k’al jun  laj
110 jwe  k’al laj	152 wuq k’al kab’e laj
111 jwe  k’al jun laj	153 wuq k’al oxe laj
112 jwe  k’al kab’ laj	154 wuq k’al kyaje laj
113 jwe  k’al ox laj	155 wuq k’al jwe laj
114 jwe  k’alkyaj laj	156 wuq k’al qaq laj
115 jwe  k’al jwe laj	157 wuq k’al wuq laj
116 jwe  k’al qaq  laj	158 wuq k’al wajxaq laj
117 jwe  k’al wuq laj	159 wuq k’al b’elaj laj
118 jwe  k’al wajxaq laj	160  wajxaq k’al
119 jwe  k’al b’elaj laj	161 wajxaq k’al jun
120 qaq k’al	162 wajxaq k’al kab’e
121  qaq k’al jun	163 wajxaq k’al oxe
122 qaq k’al  kab’e	164 wajxaq k’al kyaje
123 qaq k’al oxe	165 wajxaq k’al jwe
124 qaq k’al kyaje	166 wajxaq k’al qaq
125 qaq k’al jwe	167 wajxaq k’al wuq
126 qaq k’al qaq	168 wajxaq k’al wajxaq

169 wajxaq k’al b’elaj	211 laj k’al jun laj
170 wajxaq k’al laj	212 laj k’al kab’e laj
171 wajxaq k’al jun  laj	213 laj k’al oxe  laj
172 wajxaq k’al kab’e laj	214  laj k’al  kyaje  laj
173 wajxaq k’al oxe laj	215 laj k’al jwe laj
174 wajxaq k’al kyaje laj	216 laj k’al qaq laj
175 wajxaq k’al jwe laj	217 laj k’al  wuq laj
176 wajxaq k’al qaq  laj	218 laj k’al wajxaq laj
177 wajxaq k’alwuq laj	219 laj k’al b’elaj laj
178 wajxaq k’al  wajxaq laj	220 jun laj k’al
179 wajxaq k’al b’elaj laj	221 jun laj k’al jun
180  b’elaj  k’al	222 jun laj k’al kab’e
181 b’elaj  k’al jun	223 jun laj k’al oxe
182 b’elaj  k’al kab’e	224 jun laj k’al  kyaje
183 b’elaj  k’al oxe	225 jun laj k’al  jwe
184 b’elaj  k’al kyaje	226 jun laj k’al qaq
185 b’elaj  k’al jwe	227 jun laj k’al wuq
186 b’elaj  k’al qaq	228 jun laj k’al wajxaq
187 b’elaj  k’al wuq	229 jun laj k’al b’elaj
188 b’elaj  k’al wajxaq	230 jun laj k’al laj
189 b’elaj  k’al b’elaj	231 jun laj k’al  jun laj
190 b’elaj  k’al laj	232 jun laj k’al kab’ laj
191 b’elaj  k’al jun laj	233 jun laj k’al ox laj
192 b’elaj  k’al kab’e laj	234 jun laj k’alkyaje laj
193 b’elaj  k’al oxe laj	235 jun laj k’al kwe laj
194 b’elaj  k’al kyaje laj	236 jun laj k’al qaq  laj
195 b’elaj  k’al jwe  laj	237 jun laj k’al  wuq laj
196 b’elaj  k’al qaq laj	238 jun laj k’al  wajxaq  laj
197 b’elaj  k’al wuq laj	239 jun laj k’al b’elaj laj
198 b’elaj  k’al  wajxaq laj	240  kab’ laj k’al
199 b’elaj  k’al b’elaj  laj	241 kab’ laj k’al  jun
200  laj k’al	242 kab’ laj k’al kab’e
201 laj k’al jun	243 kab’ laj k’al oxe
202 laj k’al kab’e	244 kab’ laj k’al kyaje
203 laj k’al oxe	245 kab’ laj k’al jwe
204 laj k’al kyaje	246 kab’ laj k’al qaq
205 laj k’al jwe	247 kab’ laj k’al wuq
206 laj k’al qaq	248 kab’ laj k’al wajxaq
207 laj k’al wuq	249 kab’ laj k’al b’elaj
208 laj k’al wajxaq	250 kab’ laj k’al laj
209 laj k’al b’elaj	251 kab’ laj k’al jun laj
210 laj k’al laj	252 kab’ laj k’al kab’e laj

253 kab’ laj k’al oxe laj	295  kyaj k’al jwe  laj
254 kab’ laj k’al kyaje  laj	296  kyaj k’a qaq laj
255 kab’ laj k’al jwe laj	297  kyaj k’al wuq laj
256 kab’ laj k’al qaq laj	298  kyaj k’al wajxaq laj
257 kab’ laj k’al wuq laj	299  kyaj k’al b’elaj laj
258 kab’ laj k’alwajxaq  laj	300  jwe   laj k’al
259 kab’ laj k’al b’elaj  laj	301 jwe   laj k’al jun
260  ox laj k’al	302 jwe   laj k’al kab’e
261 ox laj k’al jun	303 jwe   laj k’al oxe
262 ox laj k’al kab’e	304 jwe   laj k’al kyaje
263 ox laj k’al oxe	305 jwe   laj k’al jwe
264 ox laj k’al kyaje	306 jwe   laj k’al qaq
265 ox laj k’al jwe	307 jwe   laj k’al  wuq
266 ox laj k’al qaq	308 jwe   laj k’al wajxaq
267 ox laj k’al wuq	309 jwe   laj k’al b’elaj
268 ox laj k’al wajxaq	310 jwe   laj k’al laj
269 ox laj k’al b’elaj	311 jwe   laj k’al jun  laj
270 ox laj k’al laj	312 jwe   laj k’al  kab’e laj
271 ox laj k’al jun  laj	313 jwe   laj k’al oxe laj
272 ox laj k’al kab’ laj	314 jwe   laj k’al kyaje laj
273 ox laj k’al ox laj	315 jwe   laj k’a jwe  laj
274 ox laj k’al kyaj laj	316 jwe   laj k’al qaq  laj
275 ox laj k’aljwe laj	317 jwe   laj k’al wuq laj
276 ox laj k’al qaq  laj	318 jwe   laj k’al wajxaq  laj
277 ox laj k’al wuq laj	319 jwe   laj k’al b’elaj laj
278 ox laj k’al wajxaq  laj	320  qaq  laj k’al
279 ox laj k’al b’elaj laj	321 qaq  laj k’al jun
280  kyaj k’al	322 qaq  laj k’al   kab’e
281  kyaj k’al jun	323 qaq  laj k’al oxe
282  kyaj k’al kab’e	324 qaq  laj k’al kyaje
283  kyaj k’al oxe	325 qaq  laj k’al jwe
284  kyaj k’al kyaje	326 qaq  laj k’al qaq
285  kyaj k’al jwe	327 qaq  laj k’al wuq
286  kyaj k’al qaq	328 qaq  laj k’al wajxaq
287  kyaj k’al wuq	329 qaq  laj k’al b’elaj
288  kyaj k’al wajxaq	330 qaq  laj k’al laj
289  kyaj k’al b’elaj	331 qaq  laj k’al  jun  laj
290  kyaj k’al laj	332 qaq  laj k’al kab’e laj
291  kyaj k’al jun  laj	333 qaq  laj k’al oxe laj
292  kyaj k’al kab’e laj	334 qaq  laj k’al kyaje laj
293  kyaj k’al oxe laj	335 qaq  laj k’al jwe  laj
294  kyaj k’al kyaje laj	336 qaq  laj k’al qaq  laj

337 qaq  laj k’al wuq laj	379 wajxaq   laj k’al b’elaj laj
338 qaq  laj k’al wajxaq laj	380 b’elaj laj k’al
339 qaq  laj k’al b’elaj laj	381 b’elaj laj k’al jun
34 0  wuq laj k’al	382 b’elaj laj k’al kab’e
341 wuq laj k’al jun	383 b’elaj laj k’al oxe
342 wuq laj k’al kab’e	384 b’elaj laj k’al  kyaje
343 wuq laj k’al oxe	385 b’elaj laj k’al jwe
344 wuq laj k’al kyaje	386 b’elaj laj k’al qaq
345 wuq laj k’al jwe	387 b’elaj laj k’al wuq
346 wuq laj k’al qaq	388 b’elaj laj k’al wajxaq
347 wuq laj k’al wuq	389 b’elaj laj k’al b’elaj
348 wuq laj k’al wajxaq	390 b’elaj laj k’al laj
349 wuq laj k’al b’elaj	391 b’elaj laj k’al jun laj
350 wuq laj k’al laj	392 b’elaj laj k’al kab’e laj
351 wuq laj k’al jun  laj	393 b’elaj laj k’al oxe laj
352 wuq laj k’al kab’e laj	394 b’elaj laj k’al kyaje laj
353 wuq laj k’al oxe laj	395 b’elaj laj k’al jwe laj
354 wuq laj k’al kyaje laj	396 b’elaj laj k’al qaq laj
355 wuq laj k’al jwe laj	397 b’elaj laj k’al wuq  laj
356 wuq laj k’al qaq  laj	398 b’elaj laj k’al wajxaq laj
357 wuq laj k’al wuq laj	399 b’elaj laj k’alb’elaj laj
358 wuq laj k’al wajxaq laj	400 jun q’o’
359 wuq laj k’al b’elaj laj	401 jun q’o’ jun
360  wajxaq   laj k’al	402 jun q’o’ kab’e
361 wajxaq   laj k’al jun	403 jun q’o’ oxe
362 wajxaq   laj k’al kab’e	404 jun q’o’ kyaje
363 wajxaq   laj k’al oxe	405 jun q’o’ jwe
364 wajxaq   laj k’al kyaje	406 jun q’o’ qaq
365 wajxaq   laj k’al jwe	407 jun q’o’  wuq
366 wajxaq   laj k’al qaq	408 jun q’o’ wajxaq
367 wajxaq   laj k’al wuq	409 jun q’o’ b’elaj
368 wajxaq   laj k’al wajxaq	410 jun q’o’ laj
369 wajxaq   laj k’al b’elaj	411 jun q’o’ jun laj
370 wajxaq   laj k’al laj	412 jun q’o’ kab’e laj
371 wajxaq   laj k’al jun laj	413 jun q’o’ oxe laj
372 wajxaq   laj k’al kab’e  laj	414 jun q’o’ kyaje laj
373 wajxaq   laj k’al oxe laj	415 jun q’o’ jwe  laj
374 wajxaq   laj k’al kyaje laj	416 jun q’o’ qaq laj
375 wajxaq   laj k’al  jwe  laj	417 jun q’o’ wuq laj
376 wajxaq   laj k’al qaq laj	418 jun q’o’ wajxaq laj
377 wajxaq   laj k’al wuq laj	419 jun q’o’ b’elaj laj
378 wajxaq   laj k’al wajxaq laj	420 jun q’o’ jun k’al

421 jun q’o’ jun k’al jun	463 jun q’o’ ox laj k’al oxe
422 jun q’o’ jun k’al kab’e	464 jun q’o’ ox laj k’al kyaje
423 jun q’o’ jun k’al oxe	465 jun q’o’ ox laj k’al jwe
424 jun q’o’ jun k’al kyaje	466 jun q’o’ ox laj k’al qaq
425 jun q’o’ jun k’al jwe	467 jun q’o’ ox laj k’al wuq
426 jun q’o’ jun k’al qaq	468 jun q’o’ ox laj k’al wajxaq
427 jun q’o’ jun k’al wuq	469 jun q’o’ ox laj k’al b’elaj
428 jun q’o’ jun k’al wajxaq	470 jun q’o’ ox laj k’al  laj
429 jun q’o’ jun k’al b’elaj	471 jun q’o’ ox laj k’al jun laj
430 jun q’o’ jun k’al laj	472 jun q’o’ ox laj k’al kab’ laj
431 jun q’o’ jun k’al jun laj	473 jun q’o’ ox laj k’al oxe laj
432 jun q’o’ jun k’al kab’e laj	474 jun q’o’ ox laj k’al kyaje laj
433 jun q’o’ jun k’al oxe laj	475 jun q’o’ ox laj k’al jwe  laj
434 jun q’o’ jun k’al kyaje laj	476 jun q’o’ ox laj k’al qaq  laj
435 jun q’o’ jun k’al jwe  laj	477 jun q’o’ ox laj k’al wuq laj
436 jun q’o’ jun k’al qaq laj	478 jun q’o’ ox laj k’al wajxaq laj
437 jun q’o’ jun k’al wuq  laj	479 jun q’o’ ox laj k’al b’elaj laj
438 jun q’o’ jun k’al wajxaq laj	480 jun q’o’ kyaj laj k’al
439 jun q’o’ jun k’al b’elaj laj	481 jun q’o’ kyaj laj k’al jun
440 jun q’o’  kab’ k’al	482 jun q’o’ kyaj laj k’al kab’e
441 jun q’o’  kab’ k’al jun	483 jun q’o’ kyaj laj k’al oxe
442 jun q’o’  kab’ k’al kab’e	484 jun q’o’ kyaj laj k’al kyaje
443 jun q’o’  kab’ k’al oxe	485 jun q’o’ kyaj laj k’al jwe
444 jun q’o’  kab’ k’al kyaje	486 jun q’o’ kyaj laj k’al qaq
445 jun q’o’  kab’ k’al jwe	487 jun q’o’ kyaj laj k’al wuq
446 jun q’o’  kab’ k’al qaq	488 jun q’o’ kyaj laj k’al wajxaq
447 jun q’o’  kab’ k’al wuq	489 jun q’o’ kyaj laj k’al b’elaj
448 jun q’o’  kab’ k’al wajxaq	490 jun q’o’ kyaj laj k’al laj
449 jun q’o’  kab’ k’al b’elaj	491 jun q’o’ kyaj laj k’al jun laj
450 jun q’o’  kab’ k’al laj	492 jun q’o’ kyaj laj k’al kab’ laj
451 jun q’o’  kab’ k’al jun laj	493 jun q’o’ kyaj laj k’al ox laj
452 jun q’o’  kab’ k’al kab’e laj	494 jun q’o’ kyaj laj k’al kyaj laj
453 jun q’o’  kab’ k’al oxe laj	495 jun q’o’ kyaj laj k’al jwe laj
454 jun q’o’  kab’ k’al kyaje laj	496 jun q’o’ kyaj laj k’al qaq laj
455 jun q’o’  kab’ k’al jwe laj	497 jun q’o’ kyaj laj k’al wuq laj
456 jun q’o’  kab’ k’al qaq laj	498 jun q’o’ kyaj laj k’al  wajxaq laj
457 jun q’o’  kab’ k’al  wuq laj	499 jun q’o’ kyaj laj k’alb’elaj laj
458 jun q’o’  kab’ k’al wajxaq laj	500 jun q’o’ jwe k’al
459 jun q’o’  kab’ k’al b’elaj laj
460 jun q’o’ ox laj k’al
461 jun q’o’ ox laj k’al jun
462 jun q’o’ ox laj k’al kab’e

Read More

Adivinanzas en el idioma Mam de Guatemala

10 Adivinanzas en el idioma mam de Guatemala

(XIMB’ETZ)

1) 

Ikqine’  iksen  jun ja

In  chin  njb’ene’  te  ichb’iin  chi  moq’ti  xjal  wune’

El  kyeqine’?

Chuj

 2)

Lob’qine,

Ch’ax  nxk’owile

Kyeq  toj  nk’uje

Mlay  in  chin  nitz’jiyiye 

El  kieqine’?

Kyeq  q’oq’

3) 

Ayine  nkux  wab’j

 wuje  aju  wab’j

Sub’an  nchin

Jax q’one  twi  q’aq’ q’eq  wije

Tu’n  sib’  a’kyeqine?

Sib’l

 4)

At  jun  ne’x nim  ti’j  maqa

Ttxo’w.alkyetzun?

Aju  i’x

5)

Jun  jun  prim 

Nokx  wab’j   woje

Aju wab’j  muqin

In  chin  tzq’aje

Wab’j  woje

In  chi  yon  xjal 

Weye  tu’n  kwan

Alkyeqine?

Xk’on

 6)

Jun  manb’aj  jwe’

T-k’wal

Alkyetzan?

Q’ob’aj

   ati  jun  xjal  kyaq  ti’j

Alkyetzunlo?

A  xkoy  b’il

 7)

 chyax  q’ine, tu’n tz’un

Nya  ch’el q’ine.

Kujx qine, ex  nya  wakx  q’ine

Alkyeq’ine?  

 ich

8)

Kyeq  toj chi  ka’yine

Q’eq qintlye’  ex  chi

Okelye’  te  tza’j

Ti’ yilqintzune’

 Nab’lex

9)

Ella’j   jaw

 ella’j  ku’b’l

A’ toj  nky’ajchaj

Alkyeqne’

Kok

10) 

Kab’e  lajoj  tq’ob’  jun  tz’e

Winq’e  lajoj  tja   pi’ch’  ti’ junjun

Tq’ob’ wuqtal  pich’toj  jun ju  tja.

Ab’q’i

11)

Nikuj  o’n qine’

Naq  a  b’otzqine’

Atzu  qine junx  ka’yin

Tiyilqintzune’?

Xmaatx

12)

Jn  ja  nimin, kyaje  tqan,

Kab’e’ txolb’il, jun  xob’sal  a’jin

Alkyeqine’?

Chej

Read More

Trabalenguas en el idioma Mam de Guatemala

10 Trabalenguas en Mam 

1) NO’X

Nojni  ne’x    no’x  noq’

Noq’ no’x  ne’x  nojni

Nojni  noq’  ne’x no’x

Ne’x no’x  nojni  noq’

Nojni  ne’x no’x

2) OJQEL  ONIN

Otaq  ojqel  onin  oxix

Oxix  otaqojqelan   oxe  onin

Oxe  onin  otaq  ojqelan

3) PAK’PU’T

Pak’  pu’t   pon  poq’chal   pach

Poq’chal  pachpak’  pu’t

Pu’t  pak’ pach  poq’chal

Pach  poq’chal   pak’  pu’t

4) KUXUN KU’K

Kox   ku’k  ku’k ti’j  kuxun

Ti’j  kuxun  ku’x  kox   ku’k

Ku’k  kox   ku’x  ti’j    ku’xun

Kuxun  kox   ti’j  kuxun   ku’k  kox

K’AYB’ILCHIB’J

K’IXB’I  K’LOJ   K’AYB’IL   chib’j

K’loj   kayb’il   chib’j  k’ixb’i

K’ayil   k’ayb’il  chib’j  k’loj  k’ixb’i

5)  LIY

Lay lo’n Liy   Iwiy   lob’aj

Lob’j  nkub’  tu’n  Liy   Iwiy

Lwiy  nkub’  lob’j    tu’n   Iwiy  Liy

Tu’n  Iwiy  Liy  nkub’ lob’aj

6)MAX

Mox  max  nmixin  ti’j  mixb’il

Ti’j  mixb’il   nmixin  mox   max

Nmixin  mox  max  tij  mixb’il

Mixb’il  max  mox  nmixin

7)  AlA’JS

Ala’js  te  ab’q’I  ati

Ati   ala’js   te   asb’q’I  al

Te  a’q’i  ala’js  al ati

8)  B’ALUM

B’an  b’unin   b’otz  b’ech  b’uyi’n  tu’n  B’alun

Tu’n  B’alun  b’uyin   b’otz  b’ech  b’unin

A  b’alun b’uyil  b’otz    b’ech  b’unin

B’unin  b’otz  b’ech   b’uyin  tu’n  B’alun 

  

9)   CH’OK

ch’i’p   ch’ok   ch’ak  ch’ok

ch’ak   tch’ok ch’ip  ch’ok

ch’ok tch’ok   ch’ip   ch’op

10)  CHOJ

nchun  choj  cha’j  chinaq’  toj  chuj

cha’x   chinaq’   toj  chuj   nchun   choj,

toj  chuj  nchun   choj  cha’x chinaq’

choj  cha’x  chinaq’   ntchun  toj  chuj.  

Read More

Cuentos en el idioma Mam de Guatemala

CUENTOS EN EL IDIOMA MAM DE GUATEMALA.

XMO'L ( Amarar cuento en mam )

Che chi eyqe eju ojtxi xjal eye txin nimaq kwi in che ok laqju xmo’l  kyij se’ntxin liya tbi nimaqu twi in nex kab’e tq’ij xyebilte atzun jun, in taq kub xyeb’in twi; ok txi tkayin jun tal xmo’l intaq b’ixan twitz, jun tal xjalk b’ox twe, ixtzun atok txajab q’an poq tij inxix tilk’aj ex eju txitzte inche qoptza ex ati tchinab’ tu’n tb’itzan kumtzun nya b’an tu’n nimaqu swi txin, qum jaku chex q’in tu’n jaku chex q’in tu’n xmol.

Atitaq jun qya ate’ kab’e ta’l atzunjun naq taq in che k’ojin tukyilu tehmil, nya b’an taq ta. Atzun jun el tkub’ tbiyan eju tal tun tel twitz peni ju toka otzun il tij etzun tkub tb’yon tal tzuntzu.

Okktzun il tij etzun tkub tb’yon tal tzuntzu okx nix nim tu’n xix Dios tuk’yil, ultzuntz toj xq’un xi kub’ nbayoniye wale chab’awtlo ni xim bente kyol chij ul toj tq’uj  naqxk’antl mataqna che kimjun tal kumtzun mas makyej toj jun peni okx  tkimatzun tanmi min soq tukyilu kajaw kuntzum in noqa’ te qonik’an .

EJU QWA XI’N (Nuestro alimento Maíz Cuento en mam)

 Atitaq jun nink’ej te oxe’ tu’n k’al okx in xin kayin kyaje txin inxix che b’aj bujun te kib’j in taq tzaje kjuk’ eju kwi che chi tzun, ayiwe baqinxwe dwitze,chiju xq’an twi, mya ayiwe ninwe weklen chi saq’ twi nya ayinwe ninwe woklen tu’n quntzun min chin okyalxixe taq witzun ayinawe banaqiwe tunawe nkejal ikx se’n kiniq’¡an in che ojlan xjal inbaju kxim.

AYE’ XJAL NCHIJAW BENT TE TXKUP (Las personas que se convierten en animales cuento en mam)

Ok nb’i’ne ojtxi’ , at jun qua ik’lel kyi’qe rit, ajtzun thapun ik’lel toj saq ch’un, tz’el ti’n qekye ti’j ch, iku’ ttuli’n tib’tzu’ ja’lo. At’ tpas kye tk’lo’n ti’ twi’, tjaw txakpuj ja’lo, xo’jtl. Ma’tzun txitz ja’lo yolte a’lu’mj, n-ex dtik’ kyaje’ or. Aj tul ja’alo, q’intlte ek’ tu’n mo rit q’i’n tu’n. atzun ok nb’i’njuye’.

Ex ok nb’i’n juntle’, ikxu’, jun qya japun txol tze, el ti’nju’ ti’j, kub’ ttolinju’ tib’, tjaw, we’tl ja’lo, xo’jtl. Ka’yilu jun wnaq ti’j, atzunte wnaq ja’lo, xt’anj ewalqju’ ti’j. tjapun ja’lo, q’i’nte jun ek’ tu’n. nku’ ttoli’n jun majtl tib’, jaw txakpuj te qya. Xi’ jyolte ti’j tla’qetlkye ti’j. anjtz xb’iquin qu’un tla’ knetlqeeju’ ti’j.

TIQUN’NIL MYAXIX XTILUN TQAN XJAW IKU’ TQAN Q’IJ (Porque no es  iluminoso ó claro la luna como el día. Cuento en mam)

Aztun juntel tib’ajxu’ qtxu xjae, tiqu’nil myaxix xtitlun tqan xjaw iku’ tan q’ij. Chitzun qa aju’ ojtxi’, ok kymojb’a’nnkye qtxu xjaw kyibi twits kya’j tukil che’wtuk’il  tman chewqwinaq, aju’ nintzku’ nxi’ qka’yin tche’wil q’ij. Oktzun kymujb’an. Okx naj maqa ok tjpu’ju’ che’w twitzju’ qtxu xjaw tuk’i’ilju che’w, naqtzun aju’ ate che’w kamb’an, okx naj maqa ok tjpu’nju’qtxu xjaw, akju twitz aq’wi. Ikytzun ttenju’ ky’ixb’iju’ ma okx  potz’jju’ twitz, naq juntlte twitz naka’yin. Ikytzun tenju’ maj sjunin tiju xjaw ja’lin, mixti, nxtilumaxitl se’nju’ tqn qman q’ij, xhitzun jun okslab’l kyunqeju qwinaq.

JA TZAJNA’ TYAJIL XI’N (De donde proviene el origen del maíz. cuento en mam)

Kxe’l nma’n jun tum’el kyeye’, kse’n tzaja’ ju’ qwa a’ qtxu na’x xi’n. Aju’ tzaj q’inte jun pich’ aju, Joj ch, nimin kyinju’ kse’n chmek’, atzun tza q’inte qwaju’. Atzunj tku’ kka’yintlu’ xjal ch, tku’ kka’yi’n qtxuna’x xi’n , o’kx tku’ kb¡isu’n tu’un t-xi kyawa’n ch.

Atzunj t-xi’ kyawa’n o’kx chab’a etzu twi’, ex vhab’atzun xb’yan, o’kx seltlu’ ij ti’j ex okx xb’aj ch’iytlu’ kjo’n  ex titzunte ijtlitzu’ ja’lo tu’n t-wi’ kyawa’an. O’kx t-xi’ tawa’n  juntel, tej tok tka¡yi’n ti’j ju’ juntl, ex tentzunte wab’jtzuntzu’ ja’lo kyetlu’ xjal . Xi’ kyawa’ntzuntzu’ ex xi’ kyawa’ntl, xi’ kyawa’ntl, ex xtentzunte ijtzu’ tete qtxu na’x xi’n.

Naq tzun aju’ tnejel,  jun joj tzaj q’intete qtxu na’x xi’n ch. atzun jun nilju’ye’ xi’ nma’ne kyeye’, o’kxtzu’n.

TQANIL KYI’K XAL (Acerca del Lobo. Cuento en mam)

A ti juntl tqanil tzaj q’ma’n weye’ kyu’un  xjal ojtxi’, aye’ju’ xal qa ati jun tq’ij lalil nim kyab’aj in chikb’u’l tzalani, Nimju’ a’lu’mj in nex kyu’n; e’ rit ex ek’ e’ milchaqx.

Ayetzun qchaman eb’aj ximan.

“ Ja in chetzaja’ e’ xal ix tiqu’n nche’kb’u’la’”

Exituntzu’ to k’ul ka ‘yilkye ja in chtzaja’. Atzun kb’aj pon te qale, b’aj ku’ tentzuntz. Atitzun jun wita tzalani Twi’  Magalen tb’i,  tib’ajokx Twi Q’aq’ayil’x atzuntzu’ in kyub’uu’yina  kyb’uu’ xal.  B’aj kub’tzun kyewa’n kyib’u’ xjal, xi kyka’yintzuntz te kykb’u’l  kyaje’ xal, kuj in chital saqchan kyema’  ch, nikuj nel tal tululun, kuj se`n  aj saqchaj dad nok. Intzun chib’aj saqcham ma’.

Atzu’n kb’aj saqcham, ati jun min kanb’an kyxol. Atzunju’ min kanb’an, mixti’ xi’ q’o’nju’ tawa. Aye’tzunju’ eb’aj kanb’an, jun tzaj Sanjwan, juntl ku’x Smartin, atzun juntl ku`x tza’lani B’u’lenab’j. Atzunte’ juntl kyaj tentzuntz oq’el.  Atzuntz’ na’tz ja intoq kb’incha’na’ kytxolu’ xal na’j, se’ntaq’wi jachaq tu’n kyxa’toq jyolteju’ kychi’.  Qumtzun intoq chib’aj kb’u’l ch. okxtzun ch’inwe’ b’i’n wu’n.

Motzuna myet-x kyu’n moqa minti’. 

Aj titz’ji jun ne’x (cuando nace un bebé. Cuento en mam)

Ix ju’ qya ojtxi’ toj techlal aj tzaj yek’u’n jun tal, tetzu’n kmoj na’j, aju’ qya lu ok kxe’l q’ma’n te tu’n lib’un:

“K’okyila txin chuj qu’n ya’wnaqa”.

Atzu’n ju’ qya lu, ok kxel’l tb’i’n aju’ tkawb’il ju’ tlib’.  Akxitzun in pon tq’ij ju’ wnaq, ate qya, toj jun xjaw maqa toj kab’e xjaw in ok q’o’n toj chuj tu’n b’etx’kak.  Aju’ tb’etx’lal in nul q olte tchuj. Aju’ lib’j lu, in xi tb’i’n aju’ kawb’il tkyeqil teju’ li’b’un jaju’ najla’.

Ajtzun titz’ji aju’ ne’x, aye’kye’ qyajil ojtxi’ mixti’ kyojtzqi’nkye’ aju’ q’anmil ik se’n ja’lo, maqa aju’ toj butik, chichi’ju’ qyajil.  Atzunte’ ju’ ojtxi’, o’kx k’ulile. Ate qya ojtxi’ aj tb’anix, qa q’a ju’ ne’x in nok tzalajb’il ti’j, qatzun qa txinte ne’x, minti’, in kik’u’nin xjal aju’ txin.

Ajtzun tb’antiju’ qya tuk’ilju’ tal, qu’n atzu’n qyajil ojtxi’, ati maj in tzaj q’u’nju’ ch’i’naq q’e’n, in xi’ q’o’n teju’ yoq’ol, maqaj ok ktzal b’yo’n jun ek’, ok kb’el q’o’n te tb’el wab’j te tkyeqil, ixtzu’nju’ qya lu, kuxlina’, tetzu’n kmoj na’j atzunju’ lib’un ms t-xi’ jyolte’ aju’ echaq k’ul aju’ q’anb’il ok kb’elix txko’n te. Aj tetz chuj b’incha’ntl tq’anb’il, ok kxe’l tk’wa’n. Iktzu’n, ika’ twe’, ika’ twe’. Ikxtzu’n in nokx q’o’n t-xilel twa, qaj itza’j, ma qajtzu’n qaj ich, ikx aju’ kk’wa’ xjal ojxi’ aju’ q’otj b’an tzotz.

Atzu’n qya lu aj tjawe’ tuk’il ju’ ne’nex, b’a’n tb’anilte qya aj tjwe’. Atzu’n ttxolu’ yoq’ol jun techlal qa misjun nulu’ imj, ma tzajteju’ ja’lo:

“Aya txin, k’okil ch’i’ntl tchuja ex k’okil ch’i’n ta’l atz’an ti’j tqula, tu’natzun ttzaj ju’ imj”;  Iktzun xb’ajiju’toj tchwinqlal ju’ qya.  Tojtzun kab’e, oxe’ q’ij, ate qya in chitunte’ ju’ ta’l tmi’x.

Ex axtlu’ yoq’ol ma t-i’ tma’ntl te: “Aya txin yeq’omuya tk’u’ja, ajtzun twe’ya; jun tb’a’nil qyaya”.

Aju’ qya lu maqa aju’ lib’j, kuyile tu’n, in xi’ tb’i’n kawb’il teju’ tlib’.

Atzu’nteju’ qya aj twe’, b’a’n qchimloj, b’an lan wnaq, ex kyeju’ ta’l imj inxi’x chechitun, mixti’ in chu’chun tuk’ilju’ tne’x, qu’n atiju’ twa tzmaxi’ aj tch’iy.

Atzu’n in onin teju’ qya lu, aju’ b’a’n k’wan ju’ ta’l k’ul, tun tb’anix aju’ twinqal. 

Jun qya xi’ q’i’n tu’n jun max. (Una mujer que fue llevada por un mono. cuento en mam)

Ach’inwe’ b’i’n wu’n, tzaj tlaji’n nnaniye’ weye, tzaj q’ma’n te tu’n juntl qxjalil nqakutoq najla’ tky’etz tja.

Aju’ jun maj, ate’ oxe qya exi’ k’lel toj jun k’ul ti’jxi witz, nqaku’ tky’etz jun xaq. Atzu’n tpon tqan q’ij tej kanjtz, tej kanjtz, tej kb’aj wan te wanq’ej jax kyob’i’n tal kpa ti’j jun tze. Kanjtzuntz koxil, xi’ kma’n kab’etl te toj b’e:

“tzun tq’ob’ tpaya ma ma tzaj ti’na” chechij te.

“A mixti’ na’n saj wune’, ma tz’ik’ tna’l.

Ex anjti’jtzuntz nelte. O’kx tpon ja ketyob’ina’ ti’j tze, tjax.

JATU’ME’L  XINAJANA’ QYJIB’EN TE SANJUAN (Donde proviene el traje de San Juan. Cuento en mam)

AAti jun tal tu’me’l ok nb’i’n ch’i’nwe’ te qtzan nmane’ ojtxi’, se’n junjun qale k’ojlok ti’j q’aq’, taqekxu’ tqan tib’aj xk’ub’, in poqin jun twitz chenap’ toj tza’j. inqo-aq’witzuntze’ yolil tuk’il, ntzaj tloa’ji’n qeye’ se’n ttenju’ qtanam, se’n tten qyajil, se’n tten kub’len ten qtanam ja ta’ya ja’lo. Auj’ kyej q’ama’n te ku’n tman, aye’ttlu’ tman, kyej q’am’n kye kyu’nju’ chmamb’aj, intzun tzaj tla’ji’n qeye.   Ate tzala ojtxi’ toju’ ja ta’ qtanam sanjuán ja’lo, chitzun qa a’ top.  Xinixte a’ tzala elpuni tzma txeljub’, okpuni kantel, San Cristóbal.  Jun nim a’ chitzun.  Aqetzunju’ tijwnaq, aye’ju’ qman xjoq, nchiximan tu’n kyku’tz najal ttziju’ a’, qu’n ana’ minti’ nb’ent kynajan tu’n nchiychaqu’ a’. chitzun, exte jun na’j Qajaw ti’j.  atitzun jun twitzale, jun qman xjol’q nimaq toklen, kub’ txima’n tu’n ttx’exb’et ttemb’ilu’ a’, tu’n tik’ tzala tu’n t-xi’toj jun plajtl.

Tzajte qman zjo’q ja’lo, okx tq’o’n jun palet tjaq’u’ a’, xi’tzun qo’ntzuntzu’.  Chitzun jun  tu’mel, atzu’ elpuna’  atzu’ ja ta’ njab’ atitlan, kyxol jsolola’, atzuntzu’ elpuna’ju’ a’ xini qxol tza’la.

Atzunju’ tixtoqu’ a’, aye’kye qchman, atzu’ najlqe’ya’ ttzile a’, atzu ja ta’ qnajb’il t-xe Witz, ja ta’ qnajb’il t-xol ch’laj, Sechk’ul. Ttziyile k’ul tayileqe’.  Exlo toj qtanam tza’la ttziyile k’ul ta’qe’.

Atzunj’  tnejikuxi’x,  atzu  najlqeya ‘  kye  qyajilb’en toju ‘ jun  najb’il, atzu  toj k¡ul ,  a tbìju  kyu’n qchaman: Twi’  Glesib’en. Atzu’ ta’ ttzelti’jju’  witz te Q’aq’ayi’x, jlatzaju’  jun  nimaq  witz twi’  Qman  Saqb’ajlaq mo tib’aj  toj plow.

Chitzun, aye’  kye qchman  teqe’ , na’tz , ma chi b’aj najan atzu’.  Noqtzun  aju  min  sel b’a’n  toj kwitz, qu’n  atiju’ chkup  nche’x  q’inkyeju’ k’wal,  aye`ju bos k’wal in che b’et twi’ pe’n.

Ati jun nim pich’  lu,  a tb’iju’ T’iw, nimaqte’  junjun t-xky’eq

Ajtzun tiky’iky’i’ t-xkyèq ,  nchex ti’n ju k’wal , nchex  tjk’un ky’i’.  Ayetzun qchman,  kane toj kwitz tu’n lan che’x  q’intlu k’wal , atzu’n tal ttz’umal rit in jax kyq’on toj kyuwi’ju’ k’wal no qj chi’l  ch. atzu’n ti’ju’ttz’umal rit, nel jilpuju’ kyxky’eq t’w, min nb’ent t-xi kyi’nju’e’ k’wal, qaj atlju’ chi’l. Nku’ kyb’incha’n junjun chi’l njax kmutzb’an’an toj kywi’ k’wal, atzunte’ chi’l mojx nxi kyi’nkye t’iw. Atzunte tiw, atzu’ najla’te ma’ atzu tk’u’j nim witz qman saqb’ajlaq, atzu’ toka’ toju’ jun nim pik, tok, tk’uj ka’la. Atzuntzu’ ta’qe’ kye ma’ Tiw.

Aye’tzun qchaman kub’ kyxim’an:

“a matxi qonaj tu’nju’ txkyup lu. Se’n tten tu’n qel twitzu’ lu”, chiqetzun. Eb’ aj jun’nin, b’aj

Kyb’uyi’n kyib. Ex ok jun na’j Qajaw kyu’n chiqetzun ja’lo.

“Ana’t’e pich lu, okna’ kxe’l jupb’ajte’ ttzi tja, Qatzun min, layxna’ qochmet, laxy chi-anq’in kye’ qk’eal. Kukx kyb’aj kye k’alju’”, chiqetzun. Xi’nzunte jun qman ajb’ech, aye’loju’ nimaq ajb’ech ojtxi’, xi’tzuntzu’ ch. kub’ kyab’incha¡n jun nin xob’l niky’j jun nin chik¡tze, ixtzun xi’ kynik’untzuntzu’ ja’lo tu’n tpon ttzi tjaju’ Tiw. Majx xi’te jun xjo’q ab’j, yab’ok pon tojxixte jul, ex mojx kyej t-xtan’n juntix. Kyejtzunte Tiwzu’. Min eztlte T’iw. E, xi’ ky chmettzun kye qchmantzu’.

Atzu’n tq’ijlalil saju’ twitz tx’otx’ ojtxi, tej tku’ najtlu’ a’ toju’ ja ta’lo, tej texlo q’i’n kyu’n qchman, se’nlo ttenlo, min b’y’nxyx qu’n; ekub’ najantzun kye qshmantzu’ toju’ chq’ajlaj, tzmaxij telenxu’ a’. atzun jun tu’ me’lu’, jun tal tqanil ok nb’i’ne’ te qtzan nmane’ in kub’ tyoli’n ojtxi’ ti’ q’aq’, nyolin qxole’ ex kyejni tb’i’n kye tchman ojtxi’.

TQANIL TEJ TTZAJ QE TNUM CONSPYON (Historia de Concepción Chiquiricha. cuento en mam)

 Atzunja’ kx’el nma’ne toj qyol ja’  ja’lo lon, ti’j b’ajni saj q’ij ojtxi kyu’n qman. Ma’x tzaj nn’anch’I’ne aju kyejni tma’n qtzan nmane’ ex e nchmane’. Aju’ toj tq’ijlalil ojtxi’xi’x, jni’qexu’ qmanchmo’ntoq kyib’ junx. Qe’ju’ kynejil mamj xiten ojtxi’, ma chinjan toj jun najb’il a tb’iju’ Twi’ K’unq’unwtz. Jte’lo ab’q’i etenlo atzu’. Noqtzun aju’ ati jun txkup, e’ju’ pich’ nchi-ok q’man T’iw, nche’x kyiq’i’n k’wal e’ja’ b’o’sqe’.

Atzunkye’ ja’ojtxi’ xjal lu, in jawx kyq’o’n chi’l toj kywi’ k’wal, ajtzun kyulu’ pich’ iq’ilkye k’wal, a’ chi’l nxi’ kyiq’i’n. E’tzunkye’ pich’, najliqe’ toj jun k’ob’oj tk’u’j jun nim xaq. Atzuntzu’ nchitzaja’. Atzu’n ku’ kyb’isu’n qman:

“Alo b’a’nju’ qo-ik’el toju’ najb’il tza’lon. Ok qjya’ juntl, jun ch’i’ntl najb’il ja’ mixtlo’ti’ nb’aj”.

Epontzun toj jun ch’i’intl tx’otx’, a tb’iju’ toj Xukuwe. Atzun tb’iju’. Xitzun kyka’yi’n ti’j qa ajú tx’otx’ b’a’n te kynajb’il, qa kuw.

Ex mixtla’ kub’ kyq’ij tzulu qu’natitoq jun txkup. Ex ikyxju’, xi’ kyka’yi’n jun txkup a tb’iju’ Wakxkan. Jun txkup te’ tuk’a. Ku’ kyb’isu’ntel, ex e’b’jiky’ toju’ najb’il lu qu’n xi’ kyka’yi’n mya b’a’nxi’x tx’otx’, julu, in yakchilo. Qu’n e’tzunkye’ wnaq ojtxi’ lon, npon kynab’l ex mojxlo tz’aqleqe’xixlo ti’j. Mitla’ kub’ toj kywutz tu’n kynajan.

Atzu’n kyse te’ na’mxtoq kyiky’, tzaju’ jun qya, qu’n b’aniletzun lyu’n o’kxte’ Qajaw tok toj kyanmi, tzaju’ qya, kyb’ tb’isu’n toj tanmi tu’n tkub’ ttzyu’ju’ txkup, a’ tsip tzynte, ex kyejtzun  t-xwku’ntzu’ ja’lo lon, atzunte’ txkup atixlo ja’lo.

Atzùn toj toxi’n maj, kub’tzun kyb’isu’ntzu’ tu’n tknetu’ najb’il kyu’n ja kchinajala’, epontzuntzi toju’ ch’i’n tx’otx’ popb’il tb’i ch’i’n tx’otx’ aja’ ti qxil ja’lo. Tnejiltzun b’aj kyjyo’n ti’j qa b’a’n, qa min niakchi, aq kuw, atzuùn bàj kymàn kykyaqil:

“Kuwte’ ch’i’n najb’il julu”. Ekub’tzun najantzi, atzun kyej kym’an lon, nchib’aj yolin:

“Min nyakchite witz julu”. Edub’tzun najantsuntzi. Nchib’aj na’n Dios.

Qumtzun a’ jun pix tx’otx’ tzulu, xjansi’x, extzun kyej kyq’o’n te na’b’l Dios.

Read More